Debat

Wat betekent het dat een archief leeft? Niet een bewaarplaats van het verleden, gesloten en onveranderlijk — maar een systeem dat ademt, zich transformeert en nieuwe kennis voortbrengt door de mensen, gemeenschappen en technologieën die ermee in contact komen?

Dit symposium vertrekt vanuit die vraag. Het vindt plaats in het AfricaMuseum in Tervuren en brengt kunstenaars, onderzoekers en culturele organisaties samen die betrokken zijn bij twee Europese initiatieven: S+T+ARTS Afropean Intelligence en S+T+ARTS Buen TEK — projecten die de voorbije 18 maanden samenwerkingen hebben opgezet tussen Afrika, Zuid-Amerika en Europa.

Beide projecten zijn geworteld in de overtuiging dat innovatie niet begint bij technologie alleen. Afropean Intelligence vraagt wat artificiële intelligentie betekent wanneer ze vanuit en voor Afrikaanse gemeenschappen wordt ontwikkeld. Buen TEK onderzoekt hoe artistieke en technologische praktijken in Zuid-Amerika in dialoog kunnen treden met ecologische kennis, territoriale praktijken en inheemse wereldbeelden. Samen tonen ze aan dat archieven van lokale kennis — wanneer geactiveerd via kunst, technologie en collectieve praktijk — instrumenten worden voor sociale rechtvaardigheid, ecologische veerkracht en meer inclusieve vormen van innovatie.

Het programma brengt deze praktijken met elkaar in gesprek via presentaties van deelnemende kunstenaars en onderzoekers, gevolgd door rondetafelgesprekken met culturele actoren uit Afrika en Europa, beleidsmakers, technologen en wetenschappers. Deze gesprekken stellen de vraag wat er te leren valt uit deze samenwerkingen, welke uitdagingen ze aan het licht hebben gebracht, en hoe ze kunnen wijzen op meer duurzame en contextgevoelige vormen van kennisproductie.

De onderzoekers van het KMMA hebben op dit terrein bijzonder veel verdiensten. Els Cornelissen en haar medewerkers stellen de doelstellingen en de resultaten van het herkomstonderzoek van de afgelopen vier jaar voor, waarna dit meerjarige onderzoeksproject door Isidore Ndaywel van de Universiteit van Kinshasa wordt geëvalueerd en in een breder toekomstperspectief geplaatst. De Franse diplomaat Jean-Luc Martinez focust op een ander aspect van het restitutiebeleid nl. de wetgeving en hoe die tot stand komt in Frankrijk. Ook op 13 mei is een interactie met het publiek van ruim een uur voorzien.

Hoe leven mensen als het leven hen nauwelijks speelruimte laat? Wat Lukas Pairon ‘positief fatalisme’ noemt, kan niet worden begrepen vanuit wanhoop of optimisme, maar vanuit de subtiele kunst om met onzekerheid te leven. Op basis van zijn jarenlange betrokkenheid bij muzikanten en op muziek gebaseerde sociale projecten in Kinshasa onderzoekt hij hoe individuen en groepen leren leven met beperkingen zonder hun waardigheid, hun handelingsvermogen of de kwaliteit van hun aanwezigheid in de wereld op te offeren. Schommelend tussen etnografische portretten, conceptuele reflectie en kritische dialoog biedt The Art of Positive Fatalism een instrument om de talloze manieren waarop mensen een weg vinden om door te gaan, te onderzoeken, te identificeren en te waarderen. 

Lukas Pairon, een Belgische academicus, combineert muziekcreatie, sociale praktijk en
onderzoek. Hij richtte Ictus, Music Fund, het wetenschappelijke netwerk SIMM en de Leerstoel Jonet aan de Universiteit Gent op.

Voorwoord door Hartmut Rosa & Olivier Hamant

Nawoorden door Philémon Mukendi & Manda Tchebwa

Terwijl de juriste Marie-Sophie de Clippele de toepassing van de restitutiewetgeving in België met die in Frankrijk en Nederland vergelijkt, stelt de historicus en antropoloog Maarten Couttenier de vraag hoe de repatriëring van menselijke resten die zich in museale collecties bevinden praktisch georganiseerd kan worden.

Omdat er in zowat alle landen met een koloniaal verleden, maar zeker in België, uiteenlopende visies bestaan over het doel en de uitvoering van een teruggavebeleid, nodigden de initiatiefnemers ook een vooraanstaande vertegenwoordiger van de Congolese diaspora in België uit. Mireille-Tsheusi Robert gaat dieper in op de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij de totstandkoming van de Belgische restitutiewet van 3 juli 2022.

Net zoals bij de twee voorgaande sessies krijgen de toehoorders de kans om vragen te stellen. Stijn Vercruysse, Afrika-specialist en journalist bij de VRT, modereert het debat.

Voor de eerste samenkomst (6 mei) worden een jurist, een journalist en een beleidsmedewerker als spreker uitgenodigd die elk vanuit hun vakgebied of werkveld reflecteren over specifieke aspecten van restitutie. De jurist Bert Demarsin focust op de juridische aspecten van het restitutiediscours. De onderzoeksjournalist Geert Sels getuigt van zijn jarenlange ervaring met claims in verband met nazi-roofkunst en de impact van deze claims op het beleid. Maurice Boer tenslotte geeft toelichting bij de doelstellingen en de instrumenten van het restitutiebeleid in Nederland. Na afloop van de drie lezingen krijgt het publiek gedurende een uur de kans om vragen te stellen en met de sprekers in dialoog te treden.

Tijd om van perspectief te veranderen? 

Bruxelles, ma belle! Een fantastische stad om in rond te kuieren. Maar heb je je al afgevraagd wie die heroïsche mannen zijn, vereeuwigd in de vele standbeelden die  pleinen en parken sieren? Wie er betaalde voor de bouw van de fraaie paleizen en de somptueuze  monumenten? En wie er zich thuis voelt in deze stad of net onzichtbaar is? Als je hierbij stilstaat, zie je de wereld rondom je plots in een heel ander licht. Want onder het glanzende laagje vernis van pracht en praal, schuilt een beladen koloniaal verleden.

Oxfam en het AfricaMuseum nodigen je uit om je blik op de wereld te dekoloniseren en standpunten in te nemen. Daarbij is het belangrijk om systemen van onderdrukking te leren herkennen zoals institutioneel racisme, hardnekkige patriarchale structuren en de niet aflatende uitbuiting van onze planeet en haar bevolking. Deze nieuwe perspectieven kunnen een stap zijn in de richting van een meer leefbare toekomst, waarin er plaats is voor iedereen. Dit vergt evenwel moed, een open geest, dialoog en creativiteit.

Op het programma

We starten met een geleid bezoek aan de tentoonstelling ‘Het Congopanorama 1913. Koloniale illusie doorprikt’. Een tentoonstelling die onder meer toont hoe koloniale propaganda nog steeds doorleeft in onze huidige samenleving. 
Na het bezoek gaan we in gesprek met een dekoloniale activiste en staan we stil bij de verbanden tussen kolonisatie, patriarchaat en klimaat. 
Tot slot krijgen we de kans om samen met kunstenares Albertine Libert, co-curator van de tentoonstelling, een ‘dekoloniaal fresco’ te maken, een omgekeerde spiegel van het panorama uit 1913.

Het herkomstonderzoeksproject PROCHE 

Dit forum maakt deel uit van een samenwerking met institutionele partners in de DRC, het Instituut van Nationale Musea van Congo (IMNC) en de Universiteit van Kinshasa, en liep van 2023 tot en met 2025 in het kader van het project PROCHE.  Het project werd opgestart in de context van de wet van 3 juli 2022 tot “Erkenning van de vervreemdbaarheid van goederen die verband houden met het koloniale verleden van de Belgische Staat en tot vaststelling van een juridisch kader voor hun restitutie en teruggave”, en sluit aan bij het maatschappelijk debat over restitutie dat sinds geruime tijd door de diaspora gedragen wordt.

Partners

Doorheen de eeuwen is kunst vaak ingezet als vorm van verzet, of werd ze de lont aan het kruidvat van grote revoluties. Ook binnen de hedendaagse dekoloniale beweging fungeert kunst als katalysator voor moeilijke gesprekken en biedt ze taal voor ervaringen die moeilijk in woorden te vatten zijn.

In België hebben de omstreden standbeelden van Leopold II veel beroering veroorzaakt. Sommigen beschouwden de beschadigingen als vandalisme, anderen als de stem van het volk. Standbeelden zijn geen dode objecten; ze spreken een taal en bevestigen een norm. Honderd jaar geleden verankerden ze een dominant wereldbeeld. Vandaag wordt dat wereldbeeld in vraag gesteld — en dus ook de beelden zelf.

Op 30 juni 1960 werd de Democratische Republiek Congo onafhankelijk. Patrice Lumumba (1925-1961), die precies honderd jaar geleden werd geboren, is één van de vaders van deze onafhankelijkheid. Ze symboliseert een historisch succes voor Congolezen over de hele wereld.

Dipanda 65 stelt je een feestelijke namiddag van ‘Congolees succes’ voor, als eerbetoon aan de Congolese onafhankelijkheid.
 

Conferentie 15 - 17 u.

Inleiding

•    Dries Vanysacker (KU Leuven): Sport en onafhankelijkheid
•    Klay Mahungu (cultureel ondernemer): Rumba-muziek, een verzetssymbool

Uitwisseling met inspirerende personaliteiten

•    Didier Mbenga (NBA)
•    Jeny Bonsenge (dans)
•    Prof. Dr. Meshia Cédric Oveneke (technologie)
•    Francesca Lueya (voetbal)

Concert 18 - 19 u.

Het orkest Super Rumba neemt je mee op een muzikale reis langs de grote klassiekers van de Congolese rumba. Een feestelijke sfeer, gedragen door ervaren muzikanten uit de beste muziekscholen van Congo.

Congolese keuken

Okapi Catering biedt je een unieke Congolese culinaire ervaring: traditionele gerechten met finesse herwerkt. Een smakelijke onderdompeling in het Congolese erfgoed, gesymboliseerd door de okapi, het nationale symbool.

Dit evenement is een initiatief van Bambelle, een organisatie die zich toelegt op het promoten van cultuur en geschiedenis van Congo door middel van inspirerende en verrijkende evenementen. Het doel is om het Congolese culturele en historische erfgoed te promoten en de deelnemers een unieke kans te bieden om zich te laten inspireren en samen na te denken over de impact van deze elementen in de evolutie van Congo.

Partners : AfricaMuseum, Kadoc-KULeuven

Sponsors : Koni De Winter, Zinho Gano, Altrax Parts